Historia badań osady obronnej kultury łużyckiej w Smuszewie

Gród w Smuszewie należy do tych obiektów archeologicznych, które ze względu na charakterystyczne wyniesienie terenowe otoczone wałami, stanowiącymi pozostałość po warownej osadzie, wzbudzały znaczne zainteresowanie bez mała od stu lat licznych miłośników i badaczy pradziejów. Osada ta leżała na wschodnim brzegu Jeziora Czeszewskiego, pomiędzy wsiami Czeszewem, Kujawkami a Smuszewem w powiecie wągrowieckim (ryc. 1). Dzisiaj tworzy ona owalne wzniesienie o średnicy 185 m, wklęsłe w środku i dominujące nad okolicznymi łąkami i jeziorami. Z konfiguracji terenu wynika, że wzgórze pierwotnie mogło być wyspą.

ryc.1
Ryc 1. Położenie grodu (stan. 3) między dwoma jeziorami

Jako jeden z pierwszych o grodzisku tym wzmiankuje J. I. Kraszewski w 1864 r., a wstępne badania przeprowadził w 1865 r. J. Łepkowski, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Badaniami zainteresował się równocześnie właściciel sąsiedniego Czeszewa K. Libelt. Obok Libelta, informowali czytelników o tym grodzie inni badacze jak A. Przeździecki i O. Kolberg. Z przekazanych przez nich wiadomości wynika, że u podnóża grodziska odkryto konstrukcje drewniane w postaci rzędu pali dębowych, nachylonych w stronę północno-wschodnią i tworzących półkole na przestrzeni około dwóch i pół morgów. Odsłonięto też rodzaj podłogi ułożonej z pni brzozowych, wierzbowych i innych z częściowo zachowaną korą. Niekiedy konstrukcje te układały się na krzyż i podparte były dębowymi palami. Odkryte konstrukcje ówcześni badacze uznali za tzw. „palafity”, czyli osadę nawodną zbudowaną na palach. Obecne badania nie potwierdziły jednak istnienia tego rodzaju osady. Pomimo niepewności, w jakim miejscu dokonano pierwszych odkryć, wydaje się, że odsłonięte przed stu laty konstrukcje drewniane były zapewne pozostałościami po falochronie otaczającym wał grodu oraz pomostu stanowiącego dla mieszkańców grodu połączenie z lądem.

Dalsze zainteresowanie tym grodem nastąpiło dopiero w 1956 r., kiedy zespół pracowników Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie przeprowadził w ramach inwentaryzacji grodzisk pałuckich fragmentaryczne badania na terenie grodziska. Polegały one na wykonaniu wkopu sondażowego w środku osiedla i miały na celu uzyskanie danych dla chronologii i układu warstw osadniczych na tym obiekcie. Osiągnięte wyniki badawcze w słynnym grodzie ludności kultury łużyckiej w Biskupinie oraz prowadzone systematyczne badania na podobnym grodzisku w Sobiejuchach, pow. Żnin, zamieszkałym przez ludność tej samej kultury, przyczyniły się pośrednio do zwrócenia baczniejszej uwagi na grodzisko w Smuszewie. Dodać tu należy, że powyższe grodzisko nie stanowiło jedynego obiektu godnego zainteresowania. Przy południowym brzegu Jeziora Czeszewskiego znajduje się drugie, mniejsze grodzisko oraz osada nie posiadająca konstrukcji obronnych w postaci np. wału (ryc. 2). W sąsiedztwie jeziora, po stronie północnej, odkryto resztki cmentarzysk, użytkowanych prawdopodobnie przez ludność zamieszkującą duży gród i osadę nieobronną. Badaniem całego powyższego kompleksu osadniczego zajęło się Muzeum Archeologiczne w Poznaniu, a konieczne w tym zakresie środki finansowe zabezpieczyło Prezydium Powiatowej Rady Narodowej — Wydział Oświaty i Kultury w Wągrowcu.

ryc.2.
Ryc. 2. Plan sytuacyjny dwóch grodów i osady nieobronnej(stan. 1 i stan. 3) nad Jez. Czeszewskim

Badania rozpoczęto w 1958 r. na terenie małego grodziska leżącego na południowym brzegu Jez. Czeszewskiego, określonym jako stanowisko 1. Prace wykopaliskowe na tym obiekcie trwały tylko w okresie letnim 1958 r. i miały na celu przede wszystkim określenie czasu pochodzenia grodziska. Badania te z uwagi na krótki okres prac wykopaliskowych nie wyjaśniły jednak w pełni ani chronologii tego stanowiska ani sąsiadującej z nim osady nieobronnej.

W następnym roku rozpoczęto systematyczne prace na dużym grodzisku określonym jako stanowisko 3, gdzie trwały do 1966 r. Badania zapoczątkowano na terenie nieckowatego zagłębienia wewnątrz grodziska tzw. majdanu i objęto nimi początkowo przestrzeń 125 m2 (ryc. 3). Prace wykopaliskowe miały na celu odsłonięcie konstrukcji drewnianych zabudowy wnętrza grodu, a w następnych latach — przez rozszerzenie badań w kierunku wału — konstrukcji mieszkalnych i komunikacyjnych z elementami obronnymi grodu. W wykopie przecinającym mniej więcej w połowie grodzisko, odsłonięto pozostałości drewnianej ulicy, po której obu stronach występowały fragmenty fundamentów domostw, następnie ulicę przywałową, wał, falochron oraz pomost. W północnej części grodziska po zewnętrznej stronie wału odsłonięto też pionowo wkopane drewniane słupy drugiego pomostu. W celu uzyskania dalszego i bardziej szczegółowego rozplanowania wnętrza grodu usytuowano dalsze wykopy po linii zachód — wschód. Stwierdzono w nich obecność ulicy biegnącej przy wewnętrznej stronie wału oraz konstrukcje kilku domostw. Dodatkowo dla zorientowania się w szerokości ulic rozdzielających rzędy domów przekopano dwa odcinki we wschodniej części grodziska.

ryc.3.
Ryc. 3. Widok grodziska z lotu ptaka (aktualne zdjęcie dostępne tu: http://archeowiesci.pl/2010/07/28/sasiedzi-biskupina/)

W ciągu wieloletnich badań wykopaliskowych (ryc. 4 i 5) odsłonięto na grodzisku przestrzeń 959 m2, wydobywając na światło dzienne drewniane konstrukcje mieszkalne, obronne i komunikacyjne oraz duże ilości fragmentów ceramicznych i kostnych jak i ponad 1000 innych zabytków z gliny, kości, rogu, kamienia, drewna, szkła, żelaza, brązu i złota.

W 1966 r. przeprowadzono dalsze badania w okolicy Jez. Czeszewskiego i Smuszewskiego, mające na celu stwierdzenie śladów działalności ludzkiej w czasach pierwotnych, zachowanych na powierzchni ziemi. W ten sposób odkryto dalsze ślady pobytu ludności z czasów współczesnych mieszkańcom grodu w Smuszewie, jak również wiele wcześniejsze sięgające młodszej epoki kamienia tzn. IV tysiąclecia przed naszą erą. Poza powyższymi badaniami powierzchniowymi przeprowadzono prace wykopaliskowe także na terenach wsi Kujawki i Czeszewo w celu uzyskania informacji o cmentarzyskach ludności kultury łużyckiej. Badania te nie doprowadziły jednak do odkrycia grobów, chociaż wiadomo było, że groby tej ludności występowały w kilku miejscach.

Po dwuletniej przerwie w 1968 r. dokonano badań na stanowisku 1 obejmującym mały gródek badany w 1958 r. oraz osadę otwartą kultury łużyckiej, położonych na skarpie nad południowym brzegiem Jez. Czeszewskiego. Prace na tych obiektach zmierzały do ostatecznego uściślenia chronologii gródka oraz osady i ewentualnych ich powiązań. W tym też celu obszar osady został przecięty dwoma wąskimi, krzyżującymi się rowami, z których jeden po linii wschód – zachód przecinał osadę oraz fragment wału gródka. Badaniami na stanowisku 1 zakończono prace wykopaliskowe w rejonie Jeziora Czeszewskiego i Smuszewskiego. Należy tu wspomnieć, że szereg możliwości natury naukowej nie został jeszcze wykorzystany a etap badawczy tego kompleksu osadniczego może być na podstawie dotychczasowych wyników na razie początkiem do poznania w szerszym zakresie życia dawnych grup ludzkich.

ryc.4.
Ryc. 4. Oczyszczanie podłogi domostwa
ryc.5
Ryc. 5. Wykonywanie dokumentacji rysunkowej

Prace wykopaliskowe w Smuszewie spotykały się zawsze z dużym zainteresowaniem miejscowego społeczeństwa. W związku z tym przy pomocy prelekcji i wystaw — udostępniono ogółowi wyniki prac badawczych. Najciekawszą formą prezentacji osiągnięć stały się w latach 60-tych dwie wystawy czasowe, obejmujące w swej ekspozycji materiał zabytkowy z tego grodu (ryc. 6).

ryc.6.
Ryc. 6. Fragmenty wystawy dotyczącej grodu, urządzonej w Pow. Domu Kultury w Wągrowcu

Wystawy zorganizowano w Wągrowcu, a jedną z nich eksponowano w różnych miejscowościach powiatu wągrowieckiego. Po zakończeniu prac w Smuszewie z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Pałuckiej wykonano w 1968 r. w Wągrowcu rekonstrukcję odkrytego w grodzie domostwa, w którym urządzono wystawę obrazującą dzieje tego obronnego osiedla.

 

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s